Najlepiej wyjaśnić koncept czynnika ryzyka podając przykład. Podejrzenie, że palenie powoduje raka płuc, powstało najpierw w wyniku obserwacji wziętej z życia codziennego. Zauważono, że u wielu palaczy rozwija się ta choroba.

Potrzebne były zakrojone na wielką skalę badania populacji, aby potwierdzić do podejrzenie i aby powiązać ściśle te dwie sprawy ze sobą. W końcu konieczna była próba interwencyjna, aby uzyskać pewność że istnieje związek przyczynowo--skutkowy, tzn. że palenie faktycznie powoduje raka. Badania pokazały, że zaprzestanie palenia znacząco obniża przypadki zachorowań na raka. Mając tylko taki dowód można być pewnym, że istnieje związek przyczynowy i o tym, że palenie jest (przyczynowym) czynnikiem ryzyka dla raka płuc.
Oczywiście w takim badaniu kryje się wiele pułapek. Weźmy taki wyolbrzymiony przykład. Ktoś może zauważyć że większość pacjentów chorujących na raka ma żółte palce (od palenia). Można by ustanowić ścisły związek między kolorem żółtym na drugim i trzecim palcu prawej ręki i zachorowaniem na raka płuc. Ktoś mógłby uznać żółte palce jako „czynnik ryzyka" raka. Oczywiście byłby to błąd - nie wszystkie związki, jakkolwiek byłyby silne, są przyczynowe. „Próba interwencyjna" nie da więc oczekiwanego rezultatu; wywabienie żółtych palców nie zmniejszy przecież współczynnika zgonów spowodowanych nowotworami.
A więc ustalenie przyczynowości jest rzeczą niezbędną, choć trudną do zrobienia. Czynniki ryzyka są definiowane jako będące przyczynowo związane z badanymi wydarzeniami, co oznacza, że są w jakiś sposób odpowiedzialne za rezultaty i reprezentują przyczynę (jedną lub kilka) danego problemu.
To niekoniecznie oznacza, że istnieje bezpośrednie powiązanie albo że choroba ma tylko jedną przyczynę. Palenie może pośrednio powodować raka, na przykład za pośrednictwem procesów, które są pobudzane przez jeden lub więcej składników tytoniu. Podobnie zaprzestanie palenia nie zapobiegnie wszelkim przypadkom raka płuc. Istnieje bowiem więcej niż jedna przyczyna raka płuc, a palenie jest tylko jedną z nich.
Tak więc koncept czynnika ryzyka zakłada przyczynowość, ale nie jedną przyczynę choroby. Większość chorób ma wiele przyczyn. Eliminacja jednego czynnika ryzyka jedynie zmniejszy szansę pojawienia się tej choroby, ale nie rozwiąże całkowicie problemu. Czynniki ryzyka mówią nam coś o prawdopodobieństwie wystąpienia zdarzeń; natomiast nie przepowiadają, że coś zdarzy się na pewno danej osobie.
W przypadku chorób sercowo-naczynowych czynniki ryzyka są bardzo dobrze określone. Intensywne badania prowadzone przez ostatnie 50 lat pomogły zidentyfikować podstawowe czynniki ryzyka. Niektóre z nich można zmienić, inne nie; te pierwsze są dla nas o tyle ważne, o ile mówią nam, kto należy do grupy wysokiego ryzyka. Potencjalnie zmienne czynniki ryzyka mogą prowadzić nas w kierunku skutecznych środków zapobiegania chorobie.